Roman kadınların çalışma yaşamındaki konumu nasıl şekilleniyor? Neden temizlik, atık toplama, mevsimlik tarım, sokak satıcılığı ve küçük atölyeler gibi güvencesiz ve kayıt dışı işlerde çalışıyorlar?
Cinsiyet çalışmaları uzmanı ve Marksist feminist Şevval Orakçı ile Roman kadınların çalışma yaşamındaki konumunu; emek, sömürü, ırkçılık, patriyarka ve sınıf ilişkileri üzerinden konuştuk.
Orakçı’ya göre Roman kadınların emek deneyimini yalnızca kadınlık, etnik kimlik ya da sınıf üzerinden açıklamak yeterli değil. Bu üç eşitsizlik biçimi birbirleriyle kesişerek Roman kadınların hem hangi işlere erişebildiğini hem de çalışma koşullarını belirliyor.
Roman kadınların taşıdığı “üçlü yük”
Şevval Orakçı, Roman kadınların çalışma yaşamındaki konumunu “üçlü yük” kavramıyla açıklıyor: Kadın olmaktan kaynaklanan eşitsizlikler, etnik kimliğe dayalı ayrımcılık ve sınıfsal konum.
Bu üç alan birbirinden bağımsız işlemiyor. Roman kadın işyerinde patron veya ustabaşının baskısıyla karşılaşırken, Roman kimliğinden dolayı damgalanabiliyor; aynı zamanda ev içerisinde patriyarkal roller ve bakım yükünü taşımaya devam ediyor. Sınıfsal sömürü, etnik ayrımcılık ve patriyarka böylece birbirini besliyor.
Bu kesişim Roman kadınların güvencesiz, geçici ve enformel işlerde yoğunlaşmasını da doğrudan etkiliyor.
Geleneksel zanaatlardan güvencesiz emeğe
Romanların tarihsel olarak yoğunlaştığı kalaycılık, demircilik, nalbantlık ve bohçacılık gibi zanaatlar teknolojik ve ekonomik dönüşümlerle giderek daraldı. Sanayileşme ve ucuz seri üretimin yaygınlaşması bu geçim alanlarını önemli ölçüde zayıflattı.
Orakçı, 1980 sonrasında uygulanan neoliberal politikaların da bu dönüşümü derinleştirdiğini belirtiyor. Geçmişte Roman kadınların Sümerbank, Tekel, Tariş ve Aliağa gibi alanlarda işçi olarak çalışabildiğini; kamu işletmelerinin kapanması veya özelleştirilmesiyle sigortalı ve görece güvenceli istihdam olanaklarının daraldığını ifade ediyor.
Bunun sonucunda küçük atölyeler, gündelik temizlik, sokak işleri, atık toplama ve mevsimlik tarım gibi güvencesiz çalışma biçimleri daha belirleyici hale geldi. Yani Roman kadınların bu sektörlerde yoğunlaşması çoğunlukla bir tercih değil, formel iş piyasasından dışlanmanın sonucu.
Enformel emek: Tercih mi, zorunluluk mu?
Orakçı, enformel emeği yasal ve kurumsal güvencelerin dışında gerçekleştirilen çalışma biçimleri olarak tanımlıyor. Bu işlerde resmi sözleşme ve Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) kaydı bulunmayabiliyor; çalışma saatleri, ücret, sağlık ve iş kazalarına karşı güvence de son derece sınırlı kalıyor.
Dolayısıyla temel soru “Roman kadınlar hangi işleri tercih ediyor?” değil, “Neden Roman kadınların seçenekleri bu işlerle sınırlandırılıyor?” sorusudur.
Küçük atölyelerde kurulan ilişkiler bunun örneklerinden biri. Patronun “Ben senin ağabeyinim, ihtiyacın olursa bana gel” şeklinde kurduğu paternalist ilişki, zaman içerisinde düşük ücretlere, belirsiz mesai saatlerine neden oluyor ve kötü çalışma koşullarına itiraz edilmesini zorlaştırabiliyor.
Bir zorunluluğun “Roman kültürü”ne dönüştürülmesi
Romanların belirli işlerde yoğunlaşması sıklıkla “kültürel” özelliklerle açıklanıyor. Yoksulluk, dilencilik, temizlik veya sokakta çalışma gibi olgular, bunları ortaya çıkaran toplumsal koşullar yerine “Roman kültürü” üzerinden okunabiliyor.
Gündelik temizlik bunun çarpıcı örneklerinden biri. Roman kadınların temizlik işini “iyi yaptığına” ilişkin kabul, belirli bir etnik grubun belirli bir emek biçimiyle özdeşleştirilmesine yol açıyor. İşlerin anneden kıza ve kadınların birbirlerine referans olmasıyla aktarılması da zamanla bir “etnik niş” yaratıyor.
Böylece ekonomik zorunlulukların ürettiği bir çalışma biçimi, zaman içerisinde “Roman kadınların yaptığı iş” olarak görülmeye başlanıyor. Toplumsal ve ekonomik bir sonuç, kültürel bir özellikmiş gibi yeniden üretiliyor.
Benzer durum dilencilik konusunda da ortaya çıkıyor. Formel ve güvenceli çalışma olanaklarından dışlanan bazı Romanların dilenciliğe yönelmesini “Onların kültüründe var” şeklinde açıklamak, yoksulluğu ve dışlanmayı üreten koşulları görünmez hale getiriyor.
Bu nedenle meseleye sonuçlardan değil; sınıfsal ilişkilerden, ayrımcılıktan, iş piyasasından dışlanmadan ve güvencesizlikten hareketle bakmak gerekiyor.
Güvencesiz emeğin farklı biçimleri
Roman kadınların ve ailelerin yoğunlaştığı alanlar arasında kâğıt, karton, hurda ve plastik toplayıcılığı; çiçekçilik, bohçacılık ve çeşitli sokak işleri bulunuyor. Mevsimlik tarım da önemli çalışma alanlarından biri. Tütün kırma, çapa, zeytin veya çay toplama gibi işler için ailelerin dönemsel olarak başka bölgelere gitmesi, yalnızca kadınların çalışma koşullarını değil çocukların eğitim yaşamını da etkileyebiliyor. Böylece güvencesiz emek kuşaklar arasında yeniden üretilebiliyor.
Eğlence ve müzik sektöründe ise toplumsal cinsiyet eşitsizliği farklı bir biçim kazanıyor. Orakçı’ya göre Roman erkekler daha çok müzisyen kimlikleri üzerinden kabul görürken Roman kadınların sektördeki varlığı cinsiyetçi bir yerden kurulabiliyor. Bu durum kadın bedeninin metalaştırılmasıyla birlikte sözlü ve fiziksel taciz riskini de beraberinde getiriyor.
Çalışmak neden her zaman “özgürleşme” getirmiyor?
Roman kadınlar birçok durumda hanenin geçimini sağlayan temel aktörlerden biri. Ancak ücretli emeğe katılmak otomatik olarak ekonomik ve toplumsal özgürleşme anlamına gelmiyor.
Kadınlar ev dışında çalışmaya başladığında ev içindeki bakım yükü ve patriyarkal sorumlulukları ortadan kalkmıyor. Üstelik çalışma enformel sektörde gerçekleştiğinde sosyal güvence, düzenli gelir ve işçi haklarından yararlanma olanakları da sınırlı kalıyor.
Formel iş piyasasına geçişte ise başka engeller ortaya çıkıyor. Orakçı, eğitim düzeyi, konuşma biçimi, dış görünüş ve Roman kimliğinin işveren tarafından fark edilmesinin işe giriş sürecini etkileyebildiğini; kimlik görünür hale geldiğinde etnik önyargı ve damgalamanın devreye girebildiğini belirtiyor. Bu nedenle Roman kadınlar açısından mesele yalnızca iş bulmak değil; kimliğini gizlemek zorunda kalmadan eşit ve güvenceli koşullarda çalışabilmek.
Roman kadınların emek deneyimini belirleyen yapı tam da Orakçı’nın “üçlü yük” olarak tanımladığı noktada ortaya çıkıyor: Roman kadınlar çalışma yaşamına aynı anda işçi, kadın ve etnik olarak damgalanan bir özne olarak katılıyor.
Bu nedenle gündelikçilikten mevsimlik tarıma, atık toplamadan küçük atölyelere uzanan çalışma biçimlerini Roman kadınların “doğal” veya “kültürel” meslekleri olarak değil; ırkçılık, patriyarka ve sınıfsal eşitsizliklerin kesişiminde oluşan emek alanları olarak değerlendirmek gerekiyor.
Daha önce YouTube kanalımızda yayınlanan bu programın metninin hazırlanmasında yapay zekâdan faydalanılmıştır.
