Di vê gotinê de mijareke ku di jiyana Mehdî Zana de her tim hebû xuya dibe: bajar çawa dikare pêş bikeve û zimanê niştecihên xwe jî biparêze?
Dema ez li jiyana wî dinêrim, ev pirs ji nav dîrokên hilbijartin, darbe û girtinan derdikeve. Ji bo Zana, xizmeta bajêr û hebûna Kurdî bi hev ve girêdayî bûn.
Mehdî Zana di 29ê Tebaxa 2026an de li Amedê koça dawî kir. Ew 85 salî bû û ji ber nexweşiya KOAHê di nexweşxaneyê de dihat dermankirin. Li pey xwe serpêhatiyek hişt ku ji terzîtiyê heta şaredarî, ji xebata partiyê heta zindan û nivîsandinê dirêj dibû.
Terzîxane: cihê kar û gotûbêjê
Zana di sala 1940an de li Farqînê ji dayik bû. Paşnavê wî yê berê Bilici bû; paşê wî paşnavê Zana hilbijart.
Ali Çiftçi di nivîsa xwe ya li kovara Bîrnebûnê de vedibêje ku Mehdî Zana di malbatekê de mezin bû ku neh zarokên wê malbatê hebûn. Bavê wî li şaredariya Farqînê kar dikir. Li gorî Çiftçi, tengasiya aborî rê li ber domandina xwendina wî girt û ew di zaroktiyê de bû şagirtê terziyekî.
Terzîxane di vê serpêhatiyê de cihekî taybet digire. Li wir pîşe dihat hînbûn, lê li gel wê behsa bûyerên rojê, dîroka Kurdan û rewşa siyasî jî dihat kirin. Çiftçi dibêje ku Zana û hevalên wî li radyoya Dengê Kurdan guhdarî dikirin û bûyerên Başûrê Kurdistanê dişopandin.
Li gorî heman vegotinê, di destpêka salên 1960î de, hin parlamenterên Tirk di Meclîsa Tirkiyeyê de bi hev re pêşbazî dikirin ku kî bêtir heqaretê li Kurdan bike. Vê rewşê Mehdî gelekî aciz kir. Wî bi tîpên mezin li ser dîwaran “BIJÎ BARZANΔ nivîsand. Çiftçi vê yekê wek yekem serhildana wî ya siyasî bi nav dike.
Ev hûrgilî nîşan didin ku hişyariya wî ya siyasî di nav jiyana rojane de teşe digirt.
Zana bi xwe jî di hevpeyvîna sala 2019an de ji Rûdawê re vedibêje ku berî şaredariyê, hin kes li ber dikana wî li benda wî diman. Ji ber ku nikaribûn bi Tirkî karên xwe bimeşînin, ew bi wan re diçû saziyên fermî û alîkariya wan dikir.
Di vê bîranînê de, em kesekî dibînin ku têkiliya wî bi gel re berî namzediya şaredariyê dest pê kiribû.
Rêya siyasî
Mehdî Zana di sala 1963an de tevlî Partiya Karkerên Tirkiyeyê (TİP) bû; di sala 1965an de jî bû serokê şaxa Farqînê. Di sala 1968an de bû endamê Desteya Rêveberiya Giştî ya TİPê. Paşê di DDKOyê de jî cih girt.
Ev sal di siyaseta Kurdî de salên gotûbêj û rêxistinbûnê bûn. Têkiliya di navbera têkoşîna çepgir û mafên gelê Kurd de bû mijareke sereke. Zana di nav vê xebatê de pêş ket.
Serokê Giştî yê PSKê Bayram Bozyel, di hevpeyvîna Spot Kurdî de, vê qonaxê wiha vedibêje:
“Mehdî Zana ji nifşê salên 1960î û 1970î bû. Di 1963an de tevlî TİPê bû. Kesên mîna Nacî Kutlay, Mehdî Zana û Kemal Burkay tevlî TİPê bûbûn. Di 1970an de, ji bo ku nasnameya Kurdî bikeve nav programa TİPê, roleke baş lîst. Zana terzî bû û di nava gel de xwe pêş de biribû. Dema artêşa Tirkiyeyê êrîşî Farqînê kir, Mehdî Zana di xortaniya xwe de pir bi wêrekî li hember leşkeran derdiket. Piştî wê êdî dihat naskirin. Di 1971an de, dema DDKO li Amedê tê damezrandin, dibe yek ji damezrînerên wê. Herwiha di ‘Mîtîngên Rojhilatê’ (Dogu Mitingleri) de jî cih girt.”
Di sala 1971an de, bi muxtireya 12ê Adarê, artêşa Tirkiyeyê destwerdana siyaseta welêt kir. TİP jî di heman salê de bi biryara Dadgeha Destûrî hat qedexekirin. Helwesta partiyê ya li ser hebûn û mafên Kurdan di vê qedexekirinê de girîng bû.
Zana di sala 1971an de hat girtin û heta efûya giştî ya 1974an di girtîgehê de ma. Piştî berdanê, ew tevlî hewlên damezrandina partiyeke sosyalîst a Kurdî bû.
Li gorî broşûra pêncî saliya Partiya Sosyalîst a Kurdistanê (PSK), di şeva 31ê Kanûna 1974an a ber bi sala 1975an ve de, Partiya Sosyalîst a Kurdistana Tirkiyeyê (Türkiye Kürdistan Sosyalist Partisi, TKSP) ji aliyê heft kesan ve hat damezrandin. Mehdî Zana, li gel Kemal Burkay û pênc kesên din, yek ji damezrîneran bû. Partiyê di sala 1992an de peyva “Tirkiye” ji navê xwe derxist û bi navê PSKê berdewam kir.
Bozyel wan salan wiha tîne ziman:
“Piştî 12ê Adarê, Kurdan rêya xwe ji TİPê veqetand. Piştî muxtireya 12ê Adarê gelek kadroyên Kurd ketin girtîgehan. Li wir komên Kurdan êdî zelal bûbûn. […] Fikr di zindanan de derketin holê; dema ku ji girtîgehan derketin jî, di 1975an de bi serokatiya Kemal Burkay TKSP ava bû. Mehdî Zana jî yek ji damezrînerên wê bû.
Mehdî Zana di nav gel de bû. Temasa wî ya bi xelkê re ji ya kesên din baştir bû. Ji bo siyaseta Kurdî ya piştî 1975an ‘bihara Kurdî’ tê gotin. Rêxistinên nû hatin avakirin, komel vebûn, rojname û kovar derdiketin; temamê Kurdistanê ji aliyê siyasetê ve rengîn bûbû.”
Ji ber vê yekê, Zana dema ket hilbijartinên şaredariyê, tenê terziyekî naskirî yê herêmê nebû. Li pişt wî serpêhatiya xebata partiyê, rêxistinbûn û girtîgehê hebû.
Xwepêşandana li dijî Türkeş
Berî ku Zana bibe namzedê şaredariyê, li Amedê bûyerek qewimî ku, li gorî Bozyel, di naskirina wî ya siyasî de girîng bû: hewla Alparslan Türkeş a hatina Amedê û xwepêşandanên li dijî wê.
Bozyel wiha vedibêje:
“Li Amedê bûyerek pir girîng hebû, gerek ez behsa wê jî bikim: hatina Alparslan Türkeş. Wê demê Türkeş dixwest bi şêwazeke berbiçav were Amedê, dixwest bibêje ku ‘Em li Amedê jî xwedî hêz in.’ Ew daxwaza wî ya hatinê seferberiyeke mezin jî bû. Kurdan li hember vê yekê reaksiyoneke mezin nîşan da. Yek ji pêşeng û rêxistinkerên wan xwepêşandanan Mehdî Zana bû. Hereketa Kurdî nehişt ku Türkeş were Amedê.”
Şaredarî
Li gorî Bayram Bozyel, dema Zana ket nav xebata şaredariyê, ew endamê PSKê bû:
“Mehdî Zana dema bû namzedê şaredariyê, di nav PSKê de bû. Wî pêşniyar kiribû ku bibe namzedê şaredariya Amedê, PSKê jî ev pêşniyar qebûl kir. Wisa kampanya dest pê kir. Endamê PSKê bû, lê gelek aliyên Kurdan alîkariya wî kir. Ji ber ku siyaseta Kurdî bawerî bi wî dianî. Gel jî ev yek didît. Di saya ‘bihara Kurdî’ û piştgiriyan de hat hilbijartin.”
Di hilbijartinên herêmî yên 1977an de, Zana wek namzedê serbixwe hat hilbijartin û bû şaredarê Amedê. Wî heta darbeya 12ê Îlona 1980an ev erk domand.
Di hevpeyvîna Rûdawê de, wî şaredariya xwe bi têkiliya bi gel re rave dikir. Wî behsa tengasiya budçeyê, zehmetiya dayîna mûçeyan û hewla peydakirina pereyan dikir. Li gorî vegotina wî, di serdema şaredariya wî de li ser kanalîzasyonê hat xebitandin û ji Qerejdaxê bi xeteke nû av hat anîn.
Di vê vegotinê de, pirsa hebûna Kurdî li gel pirsa av, mûçe û karê rojane dihat meşandin.
Ali Çiftçi jî di nivîsa xwe de balê dikişîne ser şaredariyê wek cihê derbirîna nasnameya bajêr û daxwazên civakê. Di gotinên Zana de, ev nêzîkatî xwedî aliyekî pratîk e: şaredar divê gihîştbar be, pirsgirêkên gel bibihîze û ji jiyana wan dûr nekeve.
Di heman hevpeyvînê de, Zana dibêje ku civînên wan bi Kurdî dihatin kirin. Ew zexta li ser xwe bi vê helwesta nasnameyî ve girêdide.
Ji şaredariyê heta zindanê
Darbeya leşkerî ya 12ê Îlona 1980an dawî li şaredariya Zana anî. Ew ji erkê xwe hat dûrxistin û hat girtin.
Piştî darbeyê, heta sala 1991an di girtîgehê de ma. Di salên pêş de jî dîsa hat girtin. Bi girtinên berî 1980an û yên paşê re, ew nêzîkî 16 salan di zindanan de ma.
Zindana Amedê ya Hejmara Pênc di nav van salan de cihê taybet digire. Zana li wir rastî zilm û îşkenceyê hat. Wî paşê van serpêhatiyan di Vahşetin Günlüğü de vegotin.
Nivîsên Zana di portreya wî de girîng in. Lewra bi saya bîranîn û nivîsên wî, em ji dîroka girtin, zindanîkirin û berdanê derbasî qonaxa serpêhatiya kesekî dibin.
Malbat û nivîsandin
Mehdî Zana di sala 1975an de bi Leyla Zana re zewicî. Leyla Zana wê demê 14 salî bû. Paşê du zarokên wan çêbûn.
Leyla Zana di nav salên bê de bi xebat û têkoşîna xwe ya dilsoz bû kesayetekê siyasî. Di jiyana her duyan de, girtîgeh û dûrketin bandor li malbatê kir; lê her yek xwedî serpêhatiyên siyasî yên xweser bû.
Mehdî Zana bi nivîsandinê jî vegeriya ser jiyana xwe û gelek berhem li pey xwe hişt. Di sala 1991an de Bekle Diyarbakır, yek ji berhemên wî yên herî naskirî, derket. Di vê berhemê de ew bi taybetî li ser jiyana xwe, Amed û pêşketina hişyariya xwe ya siyasî radiweste û careke din vedigere ser girîngiya terzîxaneyê.
Di sala 1992an de Vahşetin Günlüğü: Diyarbakır Zindanlarından hat weşandin. Di vê berhemê de derd û serpêhatiyên salên zindanê, bi taybetî yên Zindana Amedê ya Hejmara 5an, cih digirin.
Salek şûnde, di sala 1993an de, Evîna Dilê Min hat çapkirin. Di sala 1995an de Sevgili Leyla: Uzun Bir Sürgündü O Gece derket. Ev berhem mektûbeke dirêj e ji Leyla Zana re. Paşê, di sala 1996an de, Zelâl: Yeniden Doğuş hat weşandin.
Di sala 1997an de jî, bi hevkariya André Vauquelin, pirtûka Prison No. 5: Eleven Years in Turkish Jails bi Îngilîzî derket.
Ali Çiftçi di Bîrnebûnê de Parastina Min jî di nav berhemên wî de bi nav dike.
Vegera ji Sirgûniyê
Zana demekê li Swêdê jiya û di Cotmeha 2004an de vegeriya welêt. Lê ev tarîx nayê wê wateyê ku ew piştî wê li Amedê bi awayekî mayînde jiya. Di hevpeyvîna 2019an de, wî hê jî behsa jiyana xwe ya li derveyî welêt û daxwaza vegera Amedê dikir.
Di axaftina xwe ya sala 2023an de jî, wî ji rojnamevanên Faruk Balıkçı û Fuat Bulut re got ku li Swêdê di mala kal û pîran de dimîne. Dixwest li Amedê bijî, lê şertên wê malê jî di biryara wî de girîng bûn.
Ev hûrgilî wêneyê sirgûn û vegerê tevlihevtir dike. Veger tenê gihîştina bajêr nîne. Temen, tenduristî, malbat û şertên jiyanê jî bi mirov re vedigerin.
Bajar û dengê wî
Rojek piştî mirina Zana, di 30ê Tebaxa 2026an de, li ber avahiya Şaredariya Mezin a Amedê merasîmek hat lidarxistin. Piştî merasîmê, cenazeyê wî li Goristana Yeniköyê hat veşartin.
Jiyana wî dîsa li ber şaredariyê hat bîranîn. Lê dema ez li ser vê jiyanê difikirim, bîra min diçe axaftina wî ya li ser guherîna Amedê.
Wî bajarekî ku pir mezin bûye didît û di heman demê de li zimanê ku dixwest di kolanên wî de bibihîze digeriya.
